Aanpak laaggeletterden

Home - Aanpak laaggeletterden

Stadsring51 wil laaggeletterden meer perspectief bieden

Hoe helpen we mensen hun geldzaken op orde te krijgen, terwijl zij moeite hebben met juist die vaardigheden die hiervoor cruciaal zijn? Over die vraag buigt projectleider Joëlle van Kommer zich in het project ‘Schuldhulpverlening en laaggeletterdheid’. Met subsidie van het Oranje Fonds en het Sociaal Fonds Amersfoort ontwikkelt Stadsring51 instrumenten om laaggeletterden met schulden beter te kunnen helpen.

Een brief begrijpen, een begroting maken of een gesprek goed kunnen volgen: voor 1 op de 6 Nederlanders is dat niet vanzelfsprekend. Zij zijn laaggeletterd. Dat houdt in dat ze moeite hebben met lezen, schrijven, rekenen en vaak ook met digitale vaardigheden. Competenties die juist van belang zijn om de financiën op orde te krijgen en te houden.

Vaker onder bewind
De pilot ‘Schuldhulpverlening en laaggeletterdheid’ gaat van start met een dossierstudie. Klopt het vermoeden dat laaggeletterden oververtegenwoordigd zijn onder de cliënten van de schuldhulpverlening? Exacte cijfers daarover zijn niet bekend omdat laaggeletterdheid niet bij cliënten wordt vastgesteld. Wel zijn er gegevens over cliënten zonder startkwalificatie, dus met een lager opleidingsniveau dan mbo2, vmbo-t, havo of vwo. Wat blijkt? Zij hebben minder perspectief op een schuldenvrije toekomst.

Joëlle van Kommer: ‘Cliënten zonder startkwalificatie beschikken vaak niet over de benodigde vaardigheden om blijvend uit de schulden te komen. Daardoor valt de keuze vaker op bewind. Het wordt dan lastiger om het beheren van de financiën zelf in de vingers te krijgen; het wordt je immers uit handen genomen. Verder vallen deze cliënten vaker uit en trekken ze ook vaker hun hulpvraag in dan cliënten die wel over een startkwalificatie beschikken.’ 

Aangezien ruim de helft van de cliënten van Stadsring51 geen startkwalificatie heeft, is aannemelijk dat een substantieel gedeelte laaggeletterd is. Dat zit zo: uit onderzoek blijkt dat er een samenhang is tussen opleidingsniveau en het vóórkomen van laaggeletterdheid. Hoe hoger het opleidingsniveau, hoe lager het percentage laaggeletterden. Van de mensen die ten minste mbo2 hebben afgerond, is slechts 14% laaggeletterd.

Tunnelvisie
Dit beeld wordt bevestigd door de uitkomsten van een steekproef tijdens een eerdere pilot ‘Laaggeletterdheid’ (2016, 2017). Daarbij vulden dertien schuldhulpcliënten met een lager opleidingsniveau dan mbo de Taalmeter in. Dit instrument van de Stichting Lezen & Schrijven meet of er sprake is van een indicatie voor laaggeletterdheid. Bij zeven cliënten bleek dit het geval. Zij werden doorverwezen naar het Taalhuis in Bibliotheek Eemland.

De pilot leverde nóg een bruikbaar inzicht op. Zo bleek dat (reguliere) taaltrajecten niet aanslaan zolang mensen worstelen met een schuldenproblematiek. ‘Het hoofd is vol van het oplossen van de schulden’, licht Joëlle van Kommer toe. ‘Vanuit de Schaarste-theorie weten we dat er hierdoor een tunnelvisie ontstaat. Mensen hebben geen mentale ruimte om iets nieuws te leren.’

Zo ontstaat de ambitie om in het nieuwe project de werkwijze om te draaien: eerst de stress van de schulden weg te nemen en daarna pas te werken aan nieuwe vaardigheden. ‘Want pas als je de stress van de schulden wegneemt, zijn mensen in staat om nieuwe vaardigheden aan te leren. Zoals lezen, schrijven en rekenen. Dus we moeten instrumenten ontwikkelen die de schuldregeling toegankelijk maken voor mensen die nog niet over de benodigde vaardigheden beschikken.’

Begrijpelijker
Een groot knelpunt voor laaggeletterden is de ingewikkelde informatie over de schuldhulp. Een projectgroep past de standaardbrieven van de schuldhulpverlening aan om deze begrijpelijker te maken. Bij het aanpassen wordt zowel rekening gehouden met de richtlijnen van de Stichting Lezen & Schrijven als de inzichten vanuit de stress-sensitieve dienstverlening. ‘De brieven zijn niet alleen voor laaggeletterden begrijpelijker geworden’, benadrukt Joëlle van Kommer, ‘maar voor iedereen. Ze zijn ook prettiger van toon.’

Ook de gesprekken met de schuldhulpverlener blijken voor laaggeletterden vaak moeilijk te volgen. Ontwerpster Lizelot Versteeg wordt ingeschakeld om ‘praatplaten’ te ontwerpen, naar het voorbeeld van de gemeente Zoetermeer. In deze afbeeldingen worden de ingewikkelde processen van de schuldhulp op een eenvoudige manier weergeven. ‘Plaatjes zijn gemakkelijker te doorgronden dan tekst’, stelt Joëlle van Kommer. ‘Door de visuele ondersteuning wordt de informatie beter begrepen en onthouden.’

De eerste ervaringen zijn positief. ‘Ik denk dat die praatplaten erg nuttig zijn. Niet alleen voor laaggeletterden, überhaupt zijn veel mensen gebaat bij visuele ondersteuning.’ Na de testfase worden de praatplaten beschikbaar voor alle schuldhulpverleners.

Bovendien worden de medewerkers van de schuldhulp en van het Geldloket getraind om de signalen van laaggeletterdheid te herkennen én bespreekbaar te maken. Dit wordt verzorgd door Stichting Lezen & Schrijven. ‘Laaggeletterden kunnen hun probleem vaak goed verbergen en gebruiken vele excuses om onder het lezen en schrijven uit te komen. Zij zeggen bijvoorbeeld; ‘ik heb mijn bril niet bij me’, of ‘dat formulier vul ik thuis wel in’. Als schuldhulpverlener kun je de cliënt vragen in hoeverre lezen en schrijven lastig is’, zegt Van Kommer. ‘Het is belangrijk om dit te normaliseren, bijvoorbeeld door te zeggen dat 2,5 miljoen Nederlanders hier grote moeite mee hebben.’

Geen apart traject
Op stapel staat nog de aanpassing van het diagnose-instrument Traject51, dat wordt gebruikt om te beoordelen welke dienstverlening het beste past bij een cliënt. ‘In de nieuwe versie worden de vragen meer per onderwerp geclusterd, bijvoorbeeld door per onderwerp een tabblad te gebruiken. Dit geeft de schuldhulpverlener meer ruimte om het gesprek te voeren met de cliënt.’

Daarnaast wordt nagedacht over de ontwikkeling van een taaltraject voor laaggeletterden. ‘We zijn in gesprek met het Taalhuis over een op maat gemaakt traject. Dit moet gericht zijn op datgene wat voor mensen logisch is om aan te leren: de budgetvaardigheden. Er wordt nog bekeken of een speciale budgetcursus meerwaarde heeft, of bijvoorbeeld een aangepast traject voor budgetcoaching,’ aldus Van Kommer.

Gaandeweg is ervoor gekozen om geen apart schuldhulptraject te ontwikkelen voor laaggeletterden. De redenen liggen voor de hand: niet alleen laaggeletterden hebben baat bij de aanpassingen, maar het gros van de cliënten. Bovendien mag er geen drempel zijn om de instrumenten te gebruiken. ‘Door ingrediënten toe te voegen wordt het óók voor laaggeletterden haalbaar om een schuldvrije toekomst te bereiken in het eerste traject.’

*Joëlle van Kommer: ‘Door de stress hebben mensen geen mentale ruimte om iets nieuws te leren.’ (foto: Patrick Siemons fotografie)

‘Bij begrijpelijke informatie is iedereen gebaat’

Wat is laaggeletterd?

  • Laaggeletterd is níet hetzelfde als analfabeet!
  • 1F = eind basisschool
  • 2F = eind vmbo (maatschappelijk niveau)
  • Laaggeletterd = < 2F
  • 2F = nodig om jezelf te kunnen redden in huidige maatschappij

Feiten en Cijfers Laaggeletterheid